Przyczynienie się do szkody: kiedy odszkodowanie jest niższe

Przyczynienie się poszkodowanego: co mówi art. 362 KC

Cała instytucja mieści się w jednym zdaniu Kodeksu cywilnego.

Z przepisu wynikają trzy rzeczy. Po pierwsze, chodzi o szkodę, która powstała, albo o szkodę, która się zwiększyła przez zachowanie poszkodowanego. Po drugie, skutkiem jest zmniejszenie obowiązku, a nie jego utrata. Po trzecie, miarą są okoliczności sprawy, a zwłaszcza wina obu stron.

Przyczynienie oznacza, że zachowanie poszkodowanego było jedną z przyczyn szkody. Sąd Najwyższy wskazał, że poszkodowany przyczynia się do szkody wtedy, gdy jego zachowanie pozostaje w normalnym związku przyczynowym ze szkodą. To pojęcie pochodzi z art. 361 § 1 KC: odpowiada się tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania.

Wyrok SN z 5 września 2012 r., IV CSK 25/12; Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 361 § 1

Praktyczny wniosek: samo naruszenie przepisu przez poszkodowanego nie wystarcza. Liczy się to, czy miało wpływ na powstanie szkody albo na jej rozmiar. Przykładowo w sprawie o niezapięte pasy sąd oparł się na opiniach biegłych, z których wynikało, że brak pasów przyczynił się do śmierci pasażerki.

Wyrok SN z 12 września 2013 r., IV CSK 87/13

Brak pasów, alkohol, pieszy: typowe sytuacje przyczynienia

W sprawach po wypadkach drogowych zachowanie poszkodowanego ocenia się m.in. przez pryzmat konkretnych obowiązków z Prawa o ruchu drogowym.

Poniższa tabela zbiera sprawy, w których Sąd Najwyższy rozpatrywał skargi kasacyjne. Procenty ustalały sądy niższych instancji. SN ich nie zakwestionował, a w ostatniej sprawie nakazał obniżenie.

Jak sąd liczy obniżenie odszkodowania przy przyczynieniu

Kolejność jest ważna: najpierw pełna kwota, potem obniżenie.

W sprawie IV CSK 243/08 sąd uznał za odpowiednie zadośćuczynienie 120 000 zł, a zasądził 60 000 zł. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że niższa kwota nie wynikała ze złej oceny krzywdy, tylko z obniżenia na podstawie art. 362 KC. Najpierw ustala się więc kwotę odpowiednią do szkody lub krzywdy, a potem zmniejsza ją z powodu przyczynienia.

Wyrok SN z 29 października 2008 r., IV CSK 243/08

Obniżenie może objąć różne roszczenia z tego samego zdarzenia. W sprawie III CSK 248/13 sąd uznał za odpowiednie zadośćuczynienie 400 000 zł, obniżył je o 50% i odjął kwotę 75 000 zł wypłaconą wcześniej przez ubezpieczyciela. Zasądził 125 000 zł. Rentę też ustalił z uwzględnieniem 50% przyczynienia.

Wyrok SN z 11 września 2014 r., III CSK 248/13

Czy stopień przyczynienia zawsze równa się obniżeniu?

Tu orzecznictwo nie jest jednolite. W wyroku IV CSK 87/13 Sąd Najwyższy napisał, że przyczynienie nie prowadzi automatycznie do zmniejszenia odszkodowania i jest jedynie warunkiem jego miarkowania, po rozważeniu wszystkich okoliczności. W wyroku III CSK 187/14 SN zauważył, że w orzecznictwie są w tej sprawie dwa stanowiska. Sam przyjął, że w każdym przypadku przyczynienia odszkodowanie ulega zmniejszeniu. Może to być jednak zmniejszenie zupełnie symboliczne.

Wyroki SN z 12 września 2013 r., IV CSK 87/13, i z 26 lutego 2015 r., III CSK 187/14

Oba wyroki łączy jedno: sama liczba procentowa to dopiero początek. Sąd ocenia jeszcze, o ile zmniejszyć świadczenie, biorąc pod uwagę okoliczności sprawy i winę obu stron.

Czy dziecko może przyczynić się do szkody?

Wiele osób zakłada, że skoro dziecko nie odpowiada za swoje czyny, to jego zachowanie nie ma znaczenia. Przepisy i orzecznictwo pokazują coś innego.

Dziecku poniżej 13 lat nie można przypisać winy. Sąd Najwyższy, powołując się na uchwałę składu siedmiu sędziów z 20 września 1975 r. (III CZP 8/75), wskazał jednak, że zachowanie małoletniego poszkodowanego może na podstawie art. 362 KC uzasadniać zmniejszenie odszkodowania. W tej sprawie sądy przyjęły przyczynienie dziecka na 50%, biorąc pod uwagę m.in. rodzaj zdarzenia, wiek, stopień świadomości i rozeznania małoletniego. Obniżenie dotyczyło odszkodowania i zadośćuczynienia.

Wyrok SN z 5 września 2012 r., IV CSK 25/12

Brak winy dziecka ma jednak znaczenie przy odpowiedzialności na zasadzie ryzyka, np. prowadzącego przedsiębiorstwo poruszane siłami przyrody (art. 435 KC). Ten podmiot może się uwolnić od odpowiedzialności m.in. wtedy, gdy szkoda nastąpiła wyłącznie z winy poszkodowanego. Skoro dziecku poniżej 13 lat winy przypisać nie można, ta droga odpada. Zostaje tylko obniżenie świadczenia.

Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 435 § 1; wyrok SN z 5 września 2012 r., IV CSK 25/12

Ubezpieczyciel obniżył odszkodowanie z powodu przyczynienia

Przy szkodach z OC zarzut przyczynienia pojawia się często już w decyzji ubezpieczyciela sprawcy.

Ubezpieczyciel OC płaci za szkody wyrządzone osobom trzecim, za które odpowiedzialność ponosi ubezpieczony. Możesz dochodzić roszczenia bezpośrednio od ubezpieczyciela. Skoro jego obowiązek zależy od odpowiedzialności sprawcy, w każdej z czterech spraw z tabeli stroną pozwaną był ubezpieczyciel, a sądy stosowały art. 362 KC wobec niego.

Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 822 § 1 i 4; wyroki SN IV CSK 87/13, IV CSK 243/08, III CSK 248/13, III CSK 187/14

Procent w decyzji to stanowisko ubezpieczyciela, a nie rozstrzygnięcie. W sprawie IV CSK 243/08 ubezpieczyciel wypłacił zadośćuczynienie 39 600 zł, przyjmując przyczynienie poszkodowanego na 70%. Sąd pierwszej instancji nie przyjął przyczynienia wcale, a sąd apelacyjny ustalił je na 50%.

Wyrok SN z 29 października 2008 r., IV CSK 243/08

Kto musi udowodnić przyczynienie? Ustawa nie ma osobnego przepisu o tym. Zastosowanie ma ogólna zasada: ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. Z tej zasady wynika, że fakty uzasadniające obniżenie powinna wykazać strona, która się na nie powołuje.

Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 6

Terminy na wypłatę, wymagania wobec decyzji odmownej, reklamację i Rzecznika Finansowego opisujemy w artykule spór z ubezpieczycielem: terminy, odmowa i droga odwoławcza. Z czego składa się odszkodowanie przy obrażeniach, wyjaśniamy na stronie szkoda na osobie: koszty, renta i zadośćuczynienie.

Co możesz zrobić teraz

Pięć kroków, które pomagają ocenić, czy zarzut przyczynienia ma oparcie w faktach.

1. Znajdź w decyzji konkretne zachowanie. Sprawdź, co dokładnie ubezpieczyciel uznał za przyczynienie i jaki procent przyjął. Ogólne sformułowanie trudno zweryfikować.
2. Oddziel przyczynienie od kwoty bazowej. Sprawdź, od jakiej pełnej kwoty liczono obniżenie i czy obniżono wszystkie roszczenia, czy tylko niektóre.
3. Zbierz dokumenty o przebiegu zdarzenia i obrażeniach. Notatka policji, akta sprawy karnej, dokumentacja medyczna, zdjęcia miejsca. W sprawach z tabeli sądy opierały się m.in. na opiniach biegłych.
4. Pilnuj terminów. Zgłoszenie szkody ubezpieczycielowi przerywa bieg przedawnienia. Biegnie on jednak na nowo od dnia, w którym dostaniesz na piśmie decyzję o przyznaniu lub odmowie świadczenia (art. 819 § 4 KC). Zasady opisujemy na stronie przedawnienie roszczeń odszkodowawczych.
5. Opisz sprawę. Jeśli chcesz, aby ktoś ocenił dokumenty, opisz zdarzenie i decyzję w formularzu.

Jeśli w wypadku zginęła bliska osoba, zobacz też cztery roszczenia z art. 446 Kodeksu cywilnego. Wszystkie tematy działu zebraliśmy na stronie odszkodowania: od czego zależy roszczenie.