Pożyczka od osoby prywatnej: umowa, odsetki, zabezpieczenie i PCC
Pożyczka od osoby prywatnej - znajomego, rodziców czy rodzeństwa - nie jest umową „bez zasad”. Kodeks cywilny ogranicza odsetki i dodatkowe opłaty także wtedy, gdy pożyczkodawca nie jest bankiem ani firmą. Wyjaśniamy, co musi znaleźć się w umowie, ile pożyczka może maksymalnie kosztować i kiedy trzeba zapłacić podatek.
- Umowa pożyczki powyżej 1000 zł wymaga formy dokumentowej
- Odsetki maksymalne: 14,5% w skali roku (stan na 2 października 2026 r.)
- Podatek PCC: 0,5% kwoty pożyczki, płaci biorący, termin 14 dni - chyba że działa zwolnienie
Podstawa: Kodeks cywilny, art. 74, 772, 359, 720-723; ustawa o podatku od czynności cywilnoprawnych, art. 4, 7, 9 pkt 10, 10
Pożyczka od osoby prywatnej: co mówi Kodeks cywilny o umowie
Pożyczka to jedna z najprostszych umów w Kodeksie cywilnym, ale ma kilka reguł, które warto znać przed podpisaniem.
Przez umowę pożyczki pożyczkodawca zobowiązuje się przenieść na Ciebie własność określonej ilości pieniędzy, a Ty zobowiązujesz się zwrócić tę samą ilość pieniędzy. Umowa powstaje więc już przy uzgodnieniu warunków, a wypłata pieniędzy jest jej wykonaniem.
Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 720 § 1
„Umowa pożyczki, której wartość przekracza tysiąc złotych, wymaga zachowania formy dokumentowej.”
Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 720 § 2 (cytat dosłowny)
Forma dokumentowa to najłagodniejsza z form pisemnych. Wystarczy oświadczenie złożone w postaci dokumentu w sposób, który pozwala ustalić, kto je złożył. Dokumentem jest każdy nośnik informacji, z którego można poznać jej treść - może to być więc także e-mail czy wiadomość, a nie tylko podpisana kartka.
Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 772 i art. 773
Brak tej formy nie unieważnia pożyczki. Skutek jest dowodowy: w sporze sąd co do zasady nie dopuści dowodu ze świadków ani z przesłuchania stron na to, że umowę zawarto. Wyjątki są trzy: obie strony się na to zgodzą, żąda tego konsument w sporze z przedsiębiorcą albo fakt zawarcia umowy uprawdopodobnia jakiś dokument.
Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 73 § 1 oraz art. 74 § 1 i 2
Na co uważać: pożyczkodawca może odstąpić od umowy i nie wypłacić pieniędzy, jeżeli zwrot jest wątpliwy z powodu złego stanu majątkowego biorącego. Nie może tego zrobić, jeśli o tym stanie wiedział albo z łatwością mógł się dowiedzieć w chwili zawarcia umowy.
Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 721
Odsetki maksymalne i limit kosztów w pożyczce prywatnej
Kodeks ustala dwa niezależne sufity: jeden dla odsetek, drugi dla wszystkich pozostałych opłat.
Odsetki
Odsetki z umowy nie mogą w skali roku przekraczać dwukrotności odsetek ustawowych. Odsetki ustawowe to suma stopy referencyjnej NBP i 3,5 punktu procentowego. Jeśli umowa przewiduje więcej, należą się tylko odsetki maksymalne. Umowa nie może tej zasady wyłączyć ani ograniczyć.
Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 359 § 2, § 21, § 22 i § 23
| Rodzaj odsetek | Wysokość | Podstawa |
|---|---|---|
| Odsetki ustawowe | 7,25% | art. 359 § 2 KC, obwieszczenie MS (M.P. 2026 poz. 368) |
| Odsetki maksymalne (z umowy) | 14,5% | art. 359 § 21 KC |
| Odsetki ustawowe za opóźnienie | 9,25% | art. 481 § 2 KC, obwieszczenie MS (M.P. 2026 poz. 367) |
| Odsetki maksymalne za opóźnienie | 18,5% | art. 481 § 21 KC |
Wysokości obowiązują od 5 marca 2026 r. Stopa referencyjna NBP wynosi 3,75% - Rada Polityki Pieniężnej nie zmieniła jej na posiedzeniu 9 września 2026 r. Gdy RPP zmieni stopę, zmienią się też wszystkie cztery wartości z tabeli.
Jeśli chcesz policzyć odsetki dla własnej kwoty, skorzystaj z kalkulatora odsetek ustawowych i maksymalnych w Akademii.
Opłaty i prowizje
Wszystko poza odsetkami - prowizje, opłaty za przygotowanie umowy, opłaty za odroczenie spłaty, koszty zabezpieczenia niezbędne do zawarcia umowy - to koszty pozaodsetkowe. Nie wlicza się do nich opłat notarialnych ani podatków, które strony muszą ponieść w związku z umową.
Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 7201 § 2
Limit dotyczy pożyczki pieniężnej dla osoby fizycznej, niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej. W takiej umowie koszty pozaodsetkowe nie mogą przekroczyć kwoty:
MPK = K × n/R × 20%
gdzie K to całkowita kwota pożyczki, n to okres spłaty w dniach liczony od dnia wydania pieniędzy, a R to liczba dni w roku. Niezależnie od wzoru koszty pozaodsetkowe w całym okresie spłaty nie mogą przekroczyć 25% całkowitej kwoty pożyczki. Nadwyżka ponad limit się nie należy.
Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 7202 § 1-4 (wzór dosłownie, objaśnienia sparafrazowane)
Przed zawarciem takiej umowy pożyczkodawca ma Cię poinformować w jednoznaczny i zrozumiały sposób o łącznej wysokości kosztów pozaodsetkowych, wysokości odsetek i kwocie odsetek do zapłaty.
Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 7204
Przykład: 20 000 zł od znajomego na rok
Liczby pokazują górne granice z przepisów, a nie typowe warunki.
Przykład. Założenia: pożyczka 20 000 zł od znajomego spoza rodziny, wypłata przelewem, spłata jednorazowa po 365 dniach (rok liczy 365 dni), cel prywatny, odsetki maksymalne 14,5% przez cały okres (stan na 2 października 2026 r.).
| Pozycja | Wyliczenie | Kwota |
|---|---|---|
| Odsetki maksymalne za rok | 20 000 zł × 14,5% | 2900 zł |
| Limit kosztów pozaodsetkowych ze wzoru | 20 000 zł × 365/365 × 20% | 4000 zł |
| Sufit 25% kwoty pożyczki | 20 000 zł × 25% | 5000 zł (nie działa, bo wzór daje mniej) |
| Podatek PCC (płacisz Ty jako biorący) | 20 000 zł × 0,5% | 100 zł |
Łącznie odsetki i opłaty dla pożyczkodawcy nie mogą w tym przykładzie przekroczyć 6900 zł. Gdyby umowa przewidywała więcej, nadwyżka się nie należy. Podatek PCC idzie do urzędu skarbowego i nie wlicza się do kosztów pozaodsetkowych.
Zabezpieczenie spłaty: musi być opisane w umowie
Ten przepis jest mało znany, a chroni biorącego przed żądaniem „na wszelki wypadek” zbyt dużego zabezpieczenia.
Jeżeli przy pożyczce, o której mowa wyżej, zobowiązujesz się dać zabezpieczenie zwrotu, trzeba je określić w umowie. Umowa wskazuje sposób zabezpieczenia oraz, stosownie do okoliczności, rzecz lub prawo, które jest zabezpieczeniem, i jego wartość albo sumę zabezpieczenia.
„Czynność prawna zobowiązująca do udzielenia zabezpieczenia z naruszeniem § 1 jest nieważna.”
Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 7203 § 1 i 2 (§ 2 cytat dosłowny)
Suma zabezpieczenia też ma górną granicę. Nie może przekroczyć sumy: kwoty pożyczki, odsetek maksymalnych od tej kwoty za okres pożyczki, odsetek maksymalnych za opóźnienie od kwoty pożyczki za maksymalnie 6 miesięcy oraz maksymalnych kosztów pozaodsetkowych - chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 7203 § 3
Częsty błąd: zakładanie, że te limity dotyczą każdego zabezpieczenia. Przepisów art. 7203 § 1-3 nie stosuje się do hipoteki ani zastawu rejestrowego. Jeżeli pożyczkodawca proponuje hipotekę na mieszkaniu, limit sumy zabezpieczenia z tego artykułu jej nie obejmuje.
Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 7203 § 4
Podatek PCC od pożyczki prywatnej: kiedy płacisz, a kiedy nie
Podatek od czynności cywilnoprawnych płaci biorący pożyczkę, a nie pożyczkodawca.
Umowa pożyczki pieniędzy podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych (PCC). Obowiązek ciąży na biorącym pożyczkę, podstawą jest kwota pożyczki, a stawka wynosi 0,5%. Deklarację składasz i podatek płacisz w ciągu 14 dni od powstania obowiązku podatkowego, czyli co do zasady od zawarcia umowy. Służy do tego formularz PCC-3, który można złożyć elektronicznie albo na papierze.
Ustawa o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz.U. 2026 poz. 191 t.j.), art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. b, art. 3 ust. 1 pkt 1, art. 4 pkt 7, art. 6 ust. 1 pkt 7, art. 7 ust. 1 pkt 4, art. 10 ust. 1; gov.pl - usługa „Zapłać podatek od czynności cywilnoprawnych (PCC-3)”
| Od kogo pożyczasz | Kwota | Skutek | Warunki |
|---|---|---|---|
| Najbliższa rodzina: małżonek, zstępni (np. dzieci, wnuki), wstępni (np. rodzice, dziadkowie), pasierb, rodzeństwo, ojczym, macocha | do 36 120 zł | zwolnienie | bez deklaracji PCC-3; limit liczy się łącznie z pożyczkami od tej samej osoby z danego roku i 5 lat wcześniejszych |
| Najbliższa rodzina (jak wyżej) | powyżej 36 120 zł | zwolnienie | deklaracja PCC-3 w ciągu 14 dni (nie dotyczy umowy u notariusza) i przekazanie pieniędzy na rachunek biorącego (w banku lub SKOK) albo przekazem pocztowym |
| Zięć, synowa, teściowie | do 36 120 zł | zwolnienie | na zasadach z ustawy o podatku od spadków i darowizn |
| Każda inna osoba (np. znajomy) | do 1000 zł | zwolnienie | – |
| Każda inna osoba (np. znajomy) | powyżej 1000 zł | podatek 0,5% kwoty | PCC-3 i zapłata w ciągu 14 dni |
Ustawa o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz.U. 2026 poz. 191 t.j.), art. 9 pkt 10 lit. b, c i d; ustawa o podatku od spadków i darowizn (Dz.U. 2026 poz. 478 t.j. ze zm.), art. 4a ust. 1, art. 9 ust. 1 pkt 1 i ust. 2, art. 14 ust. 3 pkt 1; podatki.gov.pl - „Pożyczka między członkami najbliższej rodziny”
Na co uważać: stawka rośnie do 20%, jeżeli w toku czynności sprawdzających, kontroli podatkowej, postępowania podatkowego lub kontroli celno-skarbowej powołasz się przed urzędem na pożyczkę, od której nie zapłacono należnego podatku. To samo dotyczy pożyczki od najbliższej rodziny powyżej limitu, gdy pieniądze nie trafiły na rachunek ani nie przyszły przekazem pocztowym. Jeśli przy pożyczce od najbliższej rodziny powyżej limitu nie złożysz deklaracji w terminie, zwolnienie nie przysługuje, a pożyczka jest opodatkowana na zasadach ogólnych, czyli stawką 0,5%. Gdy ten podatek nie zostanie zapłacony, a później powołasz się na pożyczkę przed urzędem, stawka wyniesie 20%.
Ustawa o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz.U. 2026 poz. 191 t.j.), art. 7 ust. 1 pkt 4 i ust. 5; podatki.gov.pl - „Pożyczka między członkami najbliższej rodziny”
Przy pożyczce od zięcia, synowej lub teściów zwolnienie obejmuje kwotę do 36 120 zł. Ustawa nie daje tej grupie zwolnienia ponad limit na warunkach takich jak dla najbliższej rodziny, więc nadwyżka podlega PCC na zasadach ogólnych.
Wcześniejsza spłata, brak terminu zwrotu i przedawnienie
Trzy sytuacje, o które czytelnicy pytają najczęściej po podpisaniu umowy.
Wcześniejsza spłata
Gdy oddajesz pożyczkę przed terminem z umowy, pożyczkodawca nie może żądać odsetek za okres, który pozostał do końca umowy. Koszty pozaodsetkowe maleją o te, które dotyczą okresu, o który skrócono umowę - nawet jeśli zapłaciłeś je z góry.
Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 7205 § 1 i 2
Umowa bez terminu zwrotu
Jeżeli w umowie nie ma terminu zwrotu, musisz oddać pożyczkę w ciągu sześciu tygodni po tym, jak pożyczkodawca ją wypowie.
Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 723
Przedawnienie
Roszczenie o zwrot pożyczki prywatnej przedawnia się co do zasady z upływem sześciu lat, a koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego. Bieg liczy się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Jeżeli wymagalność zależy od działania wierzyciela - na przykład od wypowiedzenia pożyczki bez terminu zwrotu - bieg zaczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby wierzyciel działał w najwcześniej możliwym terminie. Szczegóły, w tym to, co przerywa bieg przedawnienia, opisujemy w tekście o przedawnieniu długu.
Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 118 i art. 120 § 1
Co możesz zrobić teraz
Pięć kroków, zanim przyjmiesz pieniądze od osoby prywatnej.
- Spisz umowę - przy kwocie powyżej 1000 zł wystarczy dokument z kwotą, terminem zwrotu, odsetkami i danymi stron, ale musi pozwalać ustalić, kto złożył oświadczenie.
- Policz koszty - sprawdź, czy odsetki nie przekraczają 14,5% rocznie, a opłaty limitu z art. 7202 KC. Pomoże w tym kalkulator odsetek w Akademii.
- Sprawdź zabezpieczenie - jeśli masz je dać, musi być opisane w umowie wraz z wartością lub sumą zabezpieczenia.
- Weź pieniądze przelewem - przy pożyczce od najbliższej rodziny powyżej 36 120 zł to warunek zwolnienia z PCC, a w każdym przypadku przelew jest dokumentem przydatnym jako dowód.
- Pilnuj 14 dni - jeśli pożyczka podlega PCC albo zwolnienie wymaga deklaracji, złóż PCC-3 w terminie.
Jeśli pożyczka prywatna ma pomóc spłacić inne zobowiązania, przeczytaj też, jak wygląda finansowanie przy zadłużeniu. Gdy pożyczki udziela firma, a nie osoba prywatna, sprawdź ją w rejestrze instytucji pożyczkowych KNF. Pozostałe ścieżki finansowania opisujemy w przewodniku Finansowanie dla Ciebie.
Najczęstsze pytania
Czy pożyczkę od rodziców trzeba zgłosić do urzędu skarbowego?
Do 36 120 zł (łącznie z wcześniejszymi pożyczkami od tej samej osoby z danego roku i 5 lat wcześniej) nie trzeba składać deklaracji PCC-3. Powyżej tej kwoty zwolnienie wymaga złożenia PCC-3 w ciągu 14 dni od zawarcia umowy oraz otrzymania pieniędzy na rachunek albo przekazem pocztowym. Przy umowie zawartej u notariusza odpada tylko obowiązek deklaracji - warunek przelewu lub przekazu pocztowego zostaje.
Ile można pożyczyć od znajomego bez podatku?
Pożyczka od osoby spoza kręgu objętego zwolnieniami rodzinnymi jest zwolniona z PCC, jeśli nie przekracza 1000 zł. Powyżej tej kwoty biorący płaci 0,5% kwoty pożyczki i składa PCC-3 w ciągu 14 dni.
Jakie maksymalne oprocentowanie może mieć pożyczka prywatna?
Odsetki z umowy nie mogą przekroczyć dwukrotności odsetek ustawowych w skali roku. Na 2 października 2026 r. to 14,5% rocznie. Jeśli umowa przewiduje więcej, należą się tylko odsetki maksymalne.
Czy umowa pożyczki prywatnej musi być podpisana u notariusza?
Kodeks cywilny wymaga dla pożyczki powyżej 1000 zł formy dokumentowej, a nie aktu notarialnego. Forma dokumentowa oznacza oświadczenie w postaci dokumentu, które pozwala ustalić, kto je złożył. Brak tej formy nie unieważnia umowy, ale utrudnia jej udowodnienie w sporze.
Co jeśli w umowie nie ma terminu zwrotu pożyczki?
Wtedy pożyczkę trzeba zwrócić w ciągu sześciu tygodni po jej wypowiedzeniu przez pożyczkodawcę. Tak stanowi art. 723 Kodeksu cywilnego.
Czy osoba prywatna może pobrać prowizję za udzielenie pożyczki?
Może, ale wszystkie koszty poza odsetkami mieszczą się w limicie z art. 7202 Kodeksu cywilnego: K × n/R × 20% i nie więcej niż 25% kwoty pożyczki. Nadwyżka ponad ten limit się nie należy.
Źródła
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. 2026 poz. 795 t.j.), art. 73, 74, 772, 773, 118, 120, 359, 481, 720-723 - ISAP, tekst w Dzienniku Ustaw (PDF)
- Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz.U. 2026 poz. 191 t.j.), art. 1, 3, 4, 6, 7, 9 pkt 10, 10 - ISAP, tekst w Dzienniku Ustaw (PDF)
- Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (Dz.U. 2026 poz. 478 t.j., zm. Dz.U. 2026 poz. 775 - zmiana nie dotyczy cytowanych przepisów), art. 4a, 9, 14 - ISAP, tekst w Dzienniku Ustaw (PDF)
- Obwieszczenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 kwietnia 2026 r. w sprawie wysokości odsetek ustawowych (M.P. 2026 poz. 368) - eli.gov.pl
- Obwieszczenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 kwietnia 2026 r. w sprawie wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie (M.P. 2026 poz. 367) - eli.gov.pl
- Ministerstwo Finansów, „Pożyczka między członkami najbliższej rodziny - zwolnienie od podatku PCC” - podatki.gov.pl
- Ministerstwo Finansów, „Zapłać podatek od czynności cywilnoprawnych (formularz podatkowy PCC-3)” - gov.pl
- Związek Banków Polskich, komentarz do decyzji RPP z 9 września 2026 r. (stopa referencyjna NBP 3,75%) - zbp.pl
Stan prawny na: 2 października 2026 r.
Opracowanie: Zespół Help Finance
Szukasz finansowania i nie wiesz, czy pożyczka prywatna to dobry pomysł?
W zgłoszeniu opisz, na co potrzebujesz pieniędzy, w jakiej kwocie i jakie zobowiązania już spłacasz.
Opis sytuacji nie jest wnioskiem ani zobowiązaniem.
Help Finance nie jest kancelarią i nie świadczy usług prawnych. Treści mają charakter informacyjny i nie stanowią porady prawnej.